Δίδυμος, Κάστρο της Ρήγαινας, κάστρο του Άη Λαρκού είναι μερικές από τις ονομασίες που έχουν δοθεί στο κάστρο του Αγίου Ιλαρίωνα. Η επικρατούσα ονομασία προήλθε από τον Άγιο Ιλαρίωνα το Νέο, ένα από τους τριακόσιους Αλαμάνους, ο οποίος ασκήτεψε στην κορυφή του δυτικού τμήματος της οροσειράς του κατεχόμενου σήμερα Πενταδαχτύλου.

Κάστρο Αγίου Ιλαρίωνα στον Πενταδάκτυλο

Το κάστρο του Αγίου Ιλαρίωνα κτίστηκε από τους Βυζαντινούς τον 11ο αιώνα μ.Χ. σε μια νευραλγική αμυντική θέση, καθώς περιβάλλεται από απρόσιτους κατακόρυφους βράχους με μόνη πρόσβαση τη νότια πλευρά του. Την ίδια περίοδο κτίστηκαν και τα κάστρα του Βουφαβέντο και της Καντάρας, με σκοπό την άμυνα των βόρειων ακτών της Κύπρου, από τις θαλάσσιες επιδρομές. Κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας το κάστρο του Αγίου Ιλαρίωνα, όπως και τα υπόλοιπα κάστρα, ενισχύεται , ενώ εκτός από αμυντικό φρούριο χρησιμοποιείτο και από τους Φράγκους ηγεμόνες της Κύπρου ως εξοχική κατοικία και για αυτό άλλωστε συναντάμε τα βασιλικά διαμερίσματα. Τελικά το κάστρο εγκαταλείπεται και καταστρέφεται από τους Βενετούς (τέλη του 15ου αιώνα), ώστε να μην αποτελεί κίνδυνο σε περίπτωση κατάληψης του από τους εχθρούς.

Στα νεότερα χρόνια το κάστρο του Αγίου Ιλαρίωνα καταλήφθηκε από τους Τούρκους αμέσως μετά την έναρξη των διακοινοτικών ταραχών του 1963, όπου και έγιναν πολεμικές συγκρούσεις μεταξύ των Ελληνοκυπρίων και των Τουρκοκυπρίων. Από το 1974 και την τουρκική εισβολή το κάστρο του Αγίου Ιλαρίωνα βρίσκεται υπό τουρκική κατοχή.

Κάστρο Αγίου Ιλαρίωνα στον Πενταδάκτυλο

Το επιβλητικό κάστρο του Αγίου Ιλαρίωνα αποτελείται από τρεις αμυντικές ενότητες κτισμένες σε τρία διαφορετικά επίπεδα. Η πρώτη ενότητα που βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο περιβάλλεται από τείχος, κτίσμα των Βυζαντινών, κατά μήκος του οποίου εκτείνονται επτά ημικυκλικοί πύργοι. Δυο άλλοι πύργοι βρίσκονται στην κύρια είσοδο του πύργου. Σε αυτό το επίπεδο σώζονται πολλά κτίσματα που χρησίμευαν κυρίως ως χώροι διαμονής των στρατιωτών και των ζώων.

Η δεύτερη ενότητα του κάστρου, που βρίσκεται στο αμέσως υψηλότερο επίπεδο, περιλαμβάνει και τα σημαντικότερα κτίρια του κάστρου. Εδώ συναντάμε τα κατάλοιπα της εκκλησίας του Αγίου Ιλαρίωνα, κτίσμα του 11ου αιώνα. Η εκκλησία φέρει τρούλο που στηρίζεται σε οκτώ σύνθετους πεσσούς. Οι τοιχογραφίες που κοσμούσαν το εσωτερικό της δυστυχώς έχουν καταστραφεί. Βόρεια της εκκλησίας υπάρχουν τρία δωμάτια του 12ου αιώνα, αλλά και κάποια αξιόλογα κτίσματα, όπως μια αίθουσα του 14ου αιώνα που φέρει υπόγειες αποθήκες, κουζίνα, καθώς και της ξεχωριστής μορφής belvedere(=κτίριο με ωραία θέα) με θολωτή οροφή και οξυκόρυφα τόξα. Το οικοδομικό συγκρότημα συμπληρώνει ένα τετραώροφο κτίριο με ξύλινη οξυκόρυφη στέγη.

Κάστρο Αγίου Ιλαρίωνα στον Πενταδάκτυλο

Η τρίτη και υψηλότερη ενότητα του κάστρου αποτελείται από δυο συμπλέγματα: τα διαμερίσματα και οι βοηθητικοί χώροι που βρίσκονται χαμηλά και τα αμυντικά κτίσματα στην κορυφή. Σε αυτή την ενότητα είναι κτισμένα και τα βασιλικά διαμερίσματα που αποτελούνται από ένα μακρόστενο κτίριο του 14ου αιώνα. Από τα αρχιτεκτονικά στοιχεία που διασώθηκαν φαίνεται το κτίριο να αποτελούσε αξιόλογο δείγμα γοτθικής αρχιτεκτονικής. Εδώ βρίσκεται και το γνωστό ως «Παράθυρο της Ρήγαινας», ένα μεγάλο γοτθικής αρχιτεκτονικής παράθυρο με καθίσματα στις δύο πλευρές που προσφέρει εξαιρετική και πανοραμική θεά. Στο ψηλότερο σημείο υπάρχει κτισμένο τείχος πλαισιωμένο από δυο τετράγωνους πύργους.

Κάστρο Αγίου Ιλαρίωνα στον Πενταδάκτυλο

Το κάστρο του Αγίου Ιλαρίωνα, όπως και τα άλλα δυο κάστρα του Πενταδαχτύλου, συνδέεται με παραδόσεις και μύθους που σχετίζονται κυρίως με τη Ρήγαινα. Σύμφωνα με μια από τις παραδόσεις, η Ρήγαινα στη διάρκεια του κτισίματος του κάστρου ήταν ιδιαίτερα σκληρή με τους εργάτες της, τους οποίος βασάνιζε. Όταν μάλιστα τελείωσε η κατασκευή του κάστρου διέταξε τους στρατιώτες της να πετάξουν τους εργάτες στον γκρεμό, έτσι ώστε να μην αποκαλύψουν τα μυστικά του. Μια άλλη παράδοση αναφέρει ότι οι εχθροί επειδή δεν κατόρθωναν να πολιορκούσαν το κάστρο αποφάσισαν να το κάνουν με δόλιο τρόπο. Έντυσαν ένα στρατιώτη γυναίκα που έκανε την έγκυο και φώναζε από τους πόνους της γέννας. Η Ρήγαινα τη λυπήθηκε και διέταξε να ανοίξουν την πύλη για να περάσει μέσα. Μόλις άνοιξε η πύλη όλος ο εχθρικός στρατός μπήκε μέσα και η Ρήγαινα για να μην πιαστεί αιχμάλωτη πήδηξε από το παράθυρο στον γκρεμό. Επίσης καθώς το τοπίο που βρίσκεται το κάστρο αποπνέει μια μεγαλοπρέπεια και επιβλητικότητα δημιουργήθηκε ο θρύλος ότι εκεί κατοικούσαν κακά πνεύματα.

Κάστρο Αγίου Ιλαρίωνα στον Πενταδάκτυλο