Το όνομα Ρήγαινα είναι η ξενική ονομασία της βασίλισσας που απαντά σε αμέτρητους μύθους στην Κύπρο που αποτελούν μέρος της παράδοσής μας. Με το πρόσωπό της έχουν συσχετιστεί βυζαντινά και μεσαιωνικά κάστρα, σπηλιές, ποταμοί, εκκλησίες, βουνά, μυστικοί θησαυροί κ.ά. Έχει συνδεθεί, ταυτόχρονα, και με ρηγάδες (βασιλιάδες), τον Διγενή Ακρίτα, πολεμιστές καθώς και με άλλα πολλά πρόσωπα.

Όσον αφορά τον χαρακτήρα της αυτός ποικίλει από μύθο σε μύθο. Από τη μία εμφανίζεται ως καλοκάγαθη, καλόκαρδη και φιλεύσπλαχνη, ενώ από την άλλη σκληρή και εκδικητική. Επιπρόσθετα, σε κάποιες περιπτώσεις δηλώνεται ο μαχητικός της χαρακτήρας, ενώ σε κάποιες άλλες παρουσιάζεται αδύναμη και απροστάτευτη. Μέσα από μερικούς θρύλους βρίσκεται καθισμένη σε βράχους ή αποτραβιέται σε σπηλιές. Τα σταθερά χαρακτηριστικά της είναι η ομορφιά, η υπερηφάνεια, η ανωνυμία της , καθώς και ο υλικός της πλούτος, με αμύθητους θησαυρούς στην κατοχή της.

Το κάστρο Βουφαβέντο

Το κάστρο Βουφαβέντο

Οι τοποθεσίες με τις οποίες έχει ταυτιστεί βρίσκονται σε όλα τα μήκη και πλάτη της Κύπρου. Τα τρία κάστρα της οροσειράς του Πενταδακτύλου (Βουφαβέντο, Άγιος Ιλαρίωνας και Καντάρα) ή αλλιώς τα 101 σπίτια της Ρήγαινας σχετίζονται με τη μορφή της Ρήγαινας, όπου το 101ο σπίτι είναι αυτό με τους θησαυρούς.  Το κάστρο του Άη-Λαρκου αποκαλείται και κάστρο του Έρωτα με τον συσχετισμό Ρήγαινας και θεάς Αφροδίτης. Άλλα κάστρα που σχετίζονται με τη μορφή της Ρήγαινας λέγεται ότι βρίσκονταν στη Φασούλα, στην Καρπασία και αλλού.

Το Κάστρο της Καντάρας

Το Κάστρο της Καντάρας

Πύργοι της Ρήγαινας υπάρχουν σε πολλά μέρη (Τηλλυρία, Ακάμας, Λεύκαρα κ.ά.) ενώ τα χωριά με την ονομασία Πύργος ταυτίζονται με παραδόσεις που αφορούν τους πύργους της Ρήγαινας. Το φρούριο του Κολοσσίου ανήκει κι αυτό στη βασίλισσα. Το θρονίν της Ρήγαινας απαντά σε ονόματα κορυφών σε αντιπαραβολή με το θρονίν της Παναγίας του Κύκκου. Σε άλλες περιοχές βρίσκουμε λουτρά της Ρήγαινας (Αμίαντος), σπήλιους της Ρήγαινας (Πάφος, Κούκλια), κάμπους της Ρήγαινας (Ακαπνού), λίγκρα της Ρήγαινας (Πάφος) κ.ά. Συσχετισμοί υπάρχουν και για διάφορα μοναστήρια (π.χ. Παναγία Άρακα Λαγουδερά) ή βρύσες νερού.

Το κάστρο του Αγίου Ιλαρίωνα ή του Άη Λαρκού

Το κάστρο του Αγίου Ιλαρίωνα ή του Άη Λαρκού

Στον λόφο του Άρωνα στην Αθαλάσσα συναντούμε το παλάτιν της Ρήγαινας. Ο πύργος της Ρήγαινας στον Ακάμα θεωρείται ότι παλαιότερα ήταν μοναστήρι, ενώ η περιοχή Σμυγιές ήταν ο τόπος που έσμυγε η Ρήγαινα και ο Διγενής. Στην Ακαπνού υπάρχει παλάτι και κάμπος με το όνομά της, καθώς κι ένας θησαυρός που έμεινε εκεί μετά τον θάνατό της. Στο χωριό Αρκουδάλια η Ρήγαινα συγκρουόταν και ενωνόταν με τον Διγενή. Στην Μόρφου υπάρχει επίσης παλάτι της. Στο χωριό Κυρά υπήρχε μια δεξαμενή στην οποία λουζόταν και αναφέρεται ότι το όνομά του το χωριό το πήρε από την κυρά Ρήγαινα που ταυτίζεται με την Παναγία την Κυρά. Η εκκλησία του Αγ. Γεωργίου στην ίδια περιοχή είναι γνωστή ως ρηγάτη διότι εκεί πήγαινε για προσευχή η Ρήγαινα. Για τις πέτρες του Διγενή στο Λατσί λέγεται ότι ο ίδιος τις έριξε ενάντια της Ρήγαινας επειδή δεν θέλησε να τον παντρευτεί.

Το κάστρο του Άρωνα

Το κάστρο του Άρωνα

Στην Ποταμιά υπήρχε μια μεγάλη έπαυλη που συνδέθηκε με τη Ρήγαινα (Αικατερίνη Κορνάρο) την οποία επισκεπτόταν ένας μυστηριώδης ιππότης. Στη Χοιροκοιτία η Ρήγαινα είχε πύργο ως εξοχικό και λέγεται ότι το χωριό πήρε την ονομασία του από το Χαίρε Κιτία (Κίτιον = λάρνακα) που απευθυνόταν στη Ρήγαινα. Στο Ακρωτήρι της Λεμεσού λέγεται ότι η Ρήγαινα έγινε βράχος και στέκει ακόμα εκεί. Επίσης, η Χρυσοχού σχετίζεται με τα χρυσάφια της βασίλισσας. Στα Φοινικάρια υπάρχουν οι αυλάες της Ρήγαινας ενώ στις Κιβίδες αναφέρεται η ύπαρξη δύο Ρηγαινών. Στην Παναγία του Άρακα, κτίσμα αποτυπώνει το αποτύπωμα του ποδιού της.

 Η έπαυλη της Ποταμιά που συνδέθηκε με τη Ρήγαινα (Αικατερίνη Κορνάρο)

 Η έπαυλη της Ποταμιά που συνδέθηκε με τη Ρήγαινα (Αικατερίνη Κορνάρο)

Η ονομασία Ρήγαινα είναι χωρίς αμφιβολία μεσαιωνική. Η Κύπρος αποτελούσε φραγκικό βασίλειο και έτσι ο λαός απέδιδε στους βασιλιάδες και στις βασίλισσες το ρηγάδες και ρήγαινες που είναι η αντίστοιχη ξένη λέξη για αυτούς. Θεωρούσε ότι τον τίτλο του βασιλιά μόνο ο βασιλεύς Κωνσταντινουπόλεως θα κατείχε και έτσι οι Λουζινιανοί κατονομάζονταν με τη ξενική λέξη.

Το ποια είναι η Ρήγαινα δεν μπορεί κανένας να γνωρίζει με ακρίβεια. Πάντως, πιθανότατα να αποδίδεται σε μία από τις σπουδαιότερες βασίλισσες επί Φραγκοκρατίας. Η μία εξ αυτών είναι η Ελεονώρα, σύζυγος του βασιλιά Πέτρου Α΄ η οποία ήταν μια δυναμική γυναίκα με φλογερή προσωπικότητα, δολοπλόκος και διάσημη για τους έρωτές της. Η άλλη είναι η Ελένη η Παλαιολογίνα, η ανηψιά του τελευταίου βυζαντινού αυτοκράτορα η οποία ήταν ικανότατη βασίλισσα, υπέρμαχος των Ορθοδόξων και διώκτης των Λατίνων κληρικών. Η τελευταία ήταν η γνωστή Αικατερίνη Κορνάρο που απετέλεσε την τελευταία βασίλισσα της μεγαλονήσου και η οποία ήταν ιδιαίτερα αγαπητή στον λαό.

Πύργος της Ρήγαινας στον Ακάμα

Πύργος της Ρήγαινας στον Ακάμα

Σε αρκετές περιπτώσεις η Ρήγαινα συναντάται με τον Διγενή Ακρίτα, άλλοτε ως ερωμένη του και άλλοτε ως αντίπαλός του. Όμως, ο Διγενής ήταν προγενέστερος της Φραγκοκρατίας, κάτι που ίσως ανάγει τη Ρήγαινα σε διαχρονικό σύμβολο και όχι ως προϊόν της περιόδου της Φραγκοκρατίας. Όσον αφορά στους εχθρούς κάποτε είναι οι Τούρκοι, σε κάποιες άλλες περιπτώσεις οι Σαρακηνοί ενώ υπάρχουν αναφορές για τον Ριχάρδο τον Λεοντόκαρδο ή και πιο πίσω για τους Άραβες.

Ωστόσο, υπάρχει και η άποψη ότι Ρήγαινες δεν ήταν μόνο οι βασίλισσες αλλά και διάφορες αριστοκράτισσες ή πυργοδέσποινες, πρότυπα για την εποχή. Για αυτό άλλωστε εξηγείται η ύπαρξη πέραν της μίας Ρήγαινας ή και Ρηγών σε κάποια μέρη ή και ακόμα το γεγονός ότι υπάρχουν τόσες πολλές αναφορές σε αυτές αλλά και στο ότι οι χαρακτήρες και οι ιδιότητές τους ποικίλουν.

Η Αικατερίνη Κορνάρο και η Ελένη Παλαιολογίνα μαζί με τις κόρες της.

Η Αικατερίνη Κορνάρο και η Ελένη Παλαιολογίνα μαζί με τις κόρες της.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η Ρήγαινα δεν συναντάται τόσο στη δημοτική ποίηση. Ανήκει αποκλειστικά στον θρύλο και δεν έχει οποιαδήποτε υπόσταση ή έναν συγκεκριμένο χαρακτήρα. Εξάλλου, οι θρύλοι που την συνδέουν έχουν διαδοθεί προφορικά.

Το κάστρο στο Κολόσσι

Το κάστρο στο Κολόσσι

Ο χρόνος δεν κατάφερε να σβήσει τις παραδόσεις γύρω από το θρυλικό πρόσωπο της Ρήγαινας της οποίας το όνομα συναντούμε συχνά σε κάθε γωνιά της Κύπρου. Ωστόσο, είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε για την ιστορία των κάστρων, των σπηλιών, των βουνών των εκκλησιών όπως και άλλων κατασκευασμάτων, πράγμα που περικλείει την Ρήγαινα στη σφαίρα του φανταστικού και του παραδοσιακού θρύλου.