Τιτσίν τιτσίν λουκάνικον

μασ’αίριν μαυρομάνικον

κομμάτιν ξεροτήανον

να φαν οι Καλικάντζαροι

να πάσιν εις τον τόπον τους

Αυτοί είναι οι παραδοσιακοί στίχοι που τραγουδάνε οι γυναίκες στην Κύπρο, κατά την ημέρα των Φώτων, ρίχνοντας πάνω στη στέγη των σπιτιών την πρώτη μερίδα των λουκουμάδων για να διώξουν μακριά τους καλικάντζαρους.

Καλικάντζαροι : Τα δαιμονικά όντα του Δωδεκαημέρου

Σύμφωνα με την παράδοση η περίοδος του Δωδεκαημέρου, το χρονικό διάστημα που μεσολαβεί ανάμεσα στην παραμονή των Χριστουγέννων και τα Φώτα, θεωρείται ιδιαίτερα επικίνδυνη, καθώς παρατηρείται μια κυκλοφορία κακών πνευμάτων, κυρίως στη διάρκεια της νύχτας. Για το λόγο αυτό οι άνθρωποι στη διάρκεια της νύχτας επιλέγουν να περιορίζονται στα σπίτια τους συγκεντρωμένοι γύρω από την προστατευτική φωτιά, που αποτελεί αποτρεπτική δύναμη. Τα κακά αυτά πνεύματα είναι εύθυμα, άτακτα και ύπουλα που όμως δεν μπορούν να βλάψουν ουσιαστικά τους ανθρώπους και πάντοτε νικώνται και αποσύρονται στους δικούς τους παράξενους κόσμους.

Οι καλικάντζαροι έχουν την προέλευση τους από την αρχαία Ελλάδα και τις λατρευτικές εορτές προς το θεό Διόνυσο (Σάτυροι), ενώ μεταγενέστερα οι Βυζαντινοί, συνήθιζαν να γιορτάζουν την περίοδο του Δωδεκαημέρου με μουσικές, τραγούδια και μασκαρέματα. Παρόλο που η Εκκλησία αφόριζε όσους συμμετείχαν στη συγκεκριμένη εορτή, εντούτοις δεν είχε εκλείψει ως τα τέλη του 12ου αιώνα. Ανάλογες δοξασίες επικρατούν και σε άλλες χώρες του κόσμου, όπου τα κακά αυτά πνεύματα παρουσιάζονται με διάφορες μορφές με κοινό όμως γνώρισμα την ασχήμια τους.

Καλικάντζαροι : Τα δαιμονικά όντα του Δωδεκαημέρου

Η παράδοση αναφέρει πως οι καλικάντζαροι ζουν κάτω από τη γη και προσπαθούν σε όλη τη διάρκεια του χρόνου να πριονίσουν τον κορμό του δέντρου και να γκρεμίσουν την γη. Την παραμονή των Χριστουγέννων κουρασμένοι από την προσπάθεια τους ανεβαίνουν στη γη για να φάνε, να πιούνε και να λεηλατήσουν τα σπίτια των ανθρώπων. Στο διάστημα αυτό που βρίσκονται επάνω στη γη , το δέντρο ξαναγίνεται ακέραιο όπως προηγουμένως. Οι καλικάντζαροι φεύγουν από τη γη την ημέρα των Φώτων, όταν μπαίνει ο ιερέας στα σπίτια για να καλαντίσει. Την ίδια μέρα οι νοικοκυρές ρίχνουν στις στέγες των σπιτιών τους ξεροτήγανα μαζί με κομματάκια από λουκάνικο. Οι καλικάντζαροι επιστρέφουν και πάλι κάτω από τη γη και βλέποντας πως ο κορμός του δέντρου έχει θρέψει αρχίζουν και πάλι από τη αρχή να το πριονίζουν μέχρι το επόμενο Δωδεκαήμερο.

Καλικάντζαροι : Τα δαιμονικά όντα του Δωδεκαημέρου

Ουσιαστικά την περίοδο αυτή του Δωδεκαημέρου συντελείται μια αναστάτωση στην τροχιά του χρόνου, καθώς το χειμερινό ηλιοστάσιο υποχωρεί και ξεκινά η αύξηση της ημέρας. Η φύση προχωρεί από την περίοδο του χειμώνα και το σκοτάδι στο ανοιξιάτικο φως και τη βλάστηση. Ο άνθρωπος λοιπόν, που τα παλαιότερα χρόνια ήταν άρρηκτα συνδεδεμένος με τη φύση και είχε άμεση εξάρτηση από αυτήν, με μια σειρά τελετουργιών και εθίμων επιθυμούσε να εξορκίσει τον απερχόμενο χειμώνα και το σκοτάδι και να καλωσορίσει την επερχόμενη άνοιξη και το φως που αποτελεί περίοδο άνθισης. Η περίοδος αυτή αποτελεί μια μετάβαση από την νέκρωση στην αναγέννηση της φύσης. Οι καλικάντζαροι λοιπόν αποτελούσαν μέρος αυτών των δοξασιών. Οι άνθρωποι αντιμετωπίζοντας και διώχνοντας τα κακά αυτά πνεύματα από τις εστίες τους εξασφάλιζαν με ένα «μαγικό» και συμβολικό τρόπο μια καλοχρονιά, που σήμαινε υγεία, ευτυχία και πλούσια σοδειά για τους ίδιους και τις οικογένειές τους. Τα δαιμονικά αυτά όντα, που αποτελούν μέρος παλαιών παγανιστικών και χριστιανικών εθίμων σήμερα έχουν περάσει στη σφαίρα της λαογραφίας.

Καλικάντζαροι : Τα δαιμονικά όντα του Δωδεκαημέρου